Binnentuin in Spoorzone Tilburg
De Tilburgse Spoorzone – een voormalige NS-werkplaats aan de noordzijde van het station – wordt na jarenlang braak te hebben gelegen herontwikkeld tot een levendig stadsdeel. Voor de openbare ruimte stelde de gemeente Tilburg samen met Karres en Brands het Ambitiedocument Openbare Ruimte Spoorzone op, met drie leidende uitgangspunten: recht doen aan de cultuurhistorische identiteit van het gebied, inspelen op de toekomst (klimaatadaptatie, vergroening, veranderende mobiliteit) en het creëren van verblijfsruimten van en voor iedereen.
- Opdrachtgever
- Gemeente Tilburg
- Landschapsarchitect
- Karres en Brands
- Locatie
- Tilburg
De opdracht
Een van die verblijfsruimten is de Binnentuin: een rustpunt in stedelijk gebied dat tegelijk fungeert als doorgaande langzaamverkeersroute tussen de onderdoorgang bij het spoor en de binnenstad.
Het gebied grenst aan drie horecaondernemers, sociaal-maatschappelijke instellingen, een onderwijsinstelling en de LocHal, en werd al vóór de herinrichting gebruikt door placemakers zoals stadstheater De Boemel.
De opgave voor Karres en Brands was daarmee tweeledig. Ontwerpend bureau Karres en Brands moest een inrichtingsplan maken dat recht deed aan de ambities van de gemeente.
Én dat plan samen met de zittende placemakers vertalen naar een programma van eisen dat paste bij hun gebruik van het terrein. Bovendien moest het gebied tijdens de herinrichting bereikbaar blijven voor deze ondernemers.
David Kloet van Karres en Brands schetst de uitgangssituatie: “Het was sleets geworden. Bovendien waren er allerlei materialen aanwezig en waren er allerlei delen afgebakend. Daardoor was het in de loop der jaren een beetje een zootje geworden. Daarom wilden we van geïsoleerde afgesloten eigendommen naar een openbare en gedeelde uniforme Binnentuin. Een Binnentuin met een identiteit die bovendien in de loop van de dag en het jaar kon veranderen, afhankelijk van het gebruik.”
De uitgangspunten voor de Binnentuin
Voor de Binnentuin formuleerde de gemeente een aantal concrete eisen. Projectleider openbare ruimte Wilco Broeks: “Allereerst wilden we flink vergroenen. Het moest echt een binnentuin worden en niet een plek met houtsnippers op de grond. Verder wilden we het klimaatadaptief en biodivers inrichten. Ten tweede moest in de Binnentuin de historie zichtbaar worden. Zo is er onder meer een stootblok en een stukje spoorrails. Een ander uitgangspunt was dat de Binnentuin multifunctioneel moest zijn.”
Om die multifunctionaliteit te realiseren, ontwierp Karres en Brands ‘harmonicaterrassen’ die groter, kleiner en anders van inrichting kunnen worden ingericht, afhankelijk van het moment.
Daarnaast kregen banken, zitjes, een picknicktafel en een podiumbank een plek.
Broeks: “Het was mooi dat ook de horecaondernemers inzagen, dat de Binnentuin door die toevoeging een unieke, altijd bruisende en levendige plek kon worden voor niet alleen de Spoorzone, maar voor de hele binnenstad.”
Kloet licht toe hoe deze ambities zijn vertaald naar het ontwerp: “In de bestrating hebben we een vloer gemaakt met verschillende materialen en met een knipoog naar de historie van de NS-werkplaats. De rails zijn zichtbaar gemaakt en er staat ook een stootblok. Tegelijkertijd wilden we dat de vloer enerzijds stevig genoeg was om er een festival op te houden en anderzijds leeg ook interessant was.” Ook is er een stevige vergroening met bomen, struiken en vaste planten doorgevoerd, met een ondergrondse waterberging waarmee al het regenwater van de omliggende gebouwen kan worden afgevoerd zonder gebruik van het riool.
Het meubilair: geïnspireerd op de spoorbielzen
Voor de banken, zitjes, de grote picknicktafel en de podiumbank zocht Karres en Brands aansluiting bij de spoorhistorie van het gebied. Niek Smal van Karres en Brands: “Die zijn allemaal geënt op de spoorbielzen. Dat heeft geresulteerd in robuuste, stoere zitelementen. De stalen onderstellen worden met klemmen vastgezet, naar het voorbeeld van de manier waarop rails op spoorbielzen worden bevestigd.”
Beheer en onderhoud waren vanaf het begin onderdeel van het ontwerp: de elementen zijn demontabel uitgevoerd, zodat het hout – dat minder lang meegaat dan het staal – eenvoudig vervangen kan worden.
De podiumbank: een uniek object
Het meest onderscheidende element in de Binnentuin is de podiumbank, die is bedoeld als zitelement, tafel voor drankjes én evenementenlocatie in één. Broeks: “Om dat laatste te benadrukken, is er ook een lichtring gerealiseerd.” Kloet vult aan: “In die lichtring zitten al verschillende soorten verlichting. Bovendien kan er verlichting aan worden gehangen voor lichtshows.”
Ontwerpend uitgangspunt was een object opgebouwd uit op elkaar gestapelde cirkels van houten balken. Kloet: “Dat is namelijk echt ‘one of a kind’.”
De stalen onderstellen worden met klemmen vastgezet, naar het voorbeeld van de manier waarop rails op spoorbielzen worden bevestigd.
Niek Smal, Karres en Brands
De uitvoering door Grijsen
Voor de realisatie van banken, zitjes, picknicktafel en podiumbank koos de gemeente – in overleg met Karres en Brands – voor Grijsen. Smal licht de keuze toe: “Allereerst vroeg deze opdracht om maatwerk en dat kan niet elke leverancier. Bovendien kan niet elke leverancier dat in samenwerking met de opdrachtgever doen. Verder beschikt Grijsen over specifieke vakkennis, bijvoorbeeld over specifieke houtsoorten, over beheer en onderhoud en over wanneer houten constructies wel of niet onderstut of vervangen moeten worden.”
Grijsen dacht al vanaf de aanbesteding mee, ook waar dat betekende dat oorspronkelijke ideeën moesten worden bijgesteld. Kloet: “Een goede samenwerking betekent ook dat je als leverancier eerlijk zegt wanneer iets niet kan. Zo wilden we aanvankelijk oude bielzen hergebruiken in de meubels. Grijsen heeft ons dat afgeraden vanwege de beperkingen aan de bewerkbaarheid van het hout en de versplinterbaarheid. Grijsen deed dat niet alleen richting ons, maar ook richting de adviseurs van de gemeente.”
Ook vanuit de gemeente werd de samenwerking gewaardeerd. Broeks: “Dat had te maken met de prijs, maar ook met de omgevingskwaliteit van de openbare ruimte die we wilden uitstralen. Daarnaast keken we als gemeente naar het beheer en onderhoud.”
Bij de podiumbank kwam de expertise van Grijsen nadrukkelijk van pas. Kloet: “Bij de podiumbank hebben we een aantal cirkels op elkaar gelegd, die bestaan uit houten balken. Grijsen heeft ons hierbij erg geholpen door te kijken naar materiaalefficiency. Daarom lijken alle spoorbielzen volledig gestapeld, maar is in werkelijkheid onder het element een holle ruimte ontstaan. Dat maakte het object niet alleen goedkoper, maar ook beter beheerbaar in de toekomst, omdat je er beter bij kunt.” Grijsen dacht daarnaast mee over de benodigde stevigheid van de onderconstructie en de afmeting van het totaal, waardoor het oorspronkelijke ontwerp compacter en beter is geworden. Kloet: “In het hele ontwerpproces van de podiumbank is Grijsen steeds flexibel geweest en hebben ze steeds met ons meegedacht.”
Resultaat
De Binnentuin is uitgegroeid van een verzameling geïsoleerde, afgebakende eigendommen tot een openbare, gedeelde en groene verblijfsruimte met een eigen identiteit die verandert met het gebruik door de dag en het jaar heen. De podiumbank vormt daarin het herkenbare middelpunt: een robuust, multifunctioneel en beheerbaar object dat de spoorhistorie van de plek zichtbaar houdt en tegelijk ruimte biedt aan evenementen, ontmoeting en dagelijks gebruik.
Fotografie: Mikkel Eye, iov Karres en Brands
